Krótka historia nagrody

Literacka nagroda Nobla – blog książkowy

Miesiąc: Wrzesień 2020

Literacka Nagroda Nobla

Wręczenie Literackiej Nagrody Nobla to jedno z najsłynniejszych i najbardziej prestiżowych wydarzeń dla świata literatury, które corocznie śledzą miliony ludzi na całym świecie. Każdego roku Nagrodę Nobla z dziedziny literatury otrzymuje jeden artysta, który zdecydowanie wyróżnił się na tle innych twórców. Ta prestiżowa nagroda wręczana jest już od 1901 roku.

Wybór kandydatów do Nagrody Nobla

Każdy rok to szansa dla zaledwie jednej osobistości do otrzymania Nagrody Nobla za twórczość literacką – wybór kandydatów jest więc długą i dokładną drogą, by wybrać najlepszego laureata spośród nominacji.

Co roku w składzie komisji Akademii Szwedzkiej zasiadają cztery lub pięć osób (wybierane na 3-letnią kadencję) i to właśnie oni są odpowiedzialni za ostateczny wybór laureata, bądź laureatki. Spośród wstępnych 15-20 nazwisk, tworzą listę pięciu finalistów. W październiku danego roku, po przeanalizowaniu twórczości i zapoznaniu się z lekturami autora, komisja wybiera laureata, który otrzyma Nagrodę Nobla.

Anglojęzyczna twórczość na czele wyróżnień

Dotychczas od początku istnienia Fundacji Nobla, nagrodę w dziedzinie literatury przyznano 112 razy (siedmiokrotnie nie przyznano nagrody). Laureaci Literackiej Nagrody Nobla mogą być różnej narodowości – niezależnie od miejsca pochodzenia, na listę nominacji może trafić każdy wybitny twórca. Niemniej jednak, najczęściej tę prestiżową nagrodę zdobywali pisarze, tworzący w języku angielskim – anglojęzyczne książki sięgały po nagrodę aż 29 razy. Francuskie lektury zdobyły 14 wyróżnień, natomiast na trzecim miejscu utrzymują się niemieckojęzyczne książki (13 laureatów).

Polskie nazwiska na liście laureatów

Literacka Nagroda Nobla – www.taniaksiazka.pl przyznawana jest w ręce twórców z całego świata – w historii polskiej literatury, Polacy aż kilkukrotnie sięgnęli zaszczytu odebrania prestiżowej nagrody.

Jako pierwszy, Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury odebrał Henryk Sienkiewicz. W 1905 roku otrzymał tytuł laureata “za wybitne osiągnięcia w dziedzinie epiki” – potocznie mówi się jednak, że to głównie powieść Quo Vadis przyniosła mu zwycięstwo.

W 1924 roku kolejne osiągnięcie zdobył Władysław Reymont – wybitny pisarz został doceniony za powieść “Chłopi”, która trafiła również na listę lektur szkolnych.

Prawie 60 lat później, świat czytelniczy cieszył się, gdy Nagrodę Nobla odbierał Czesław Miłosz. Autor otrzymał prestiżowy tytuł za całokształt twórczości.

Literackie Nagrody Nobla nie trafiły jednak tylko do mężczyzn. W Polsce pojawił się również żeński pierwiastek w postaci dwóch wybitnych artystek. W 1996 roku uwielbiana przez Polaków poetka, Wisława Szymborska odebrała swoją Nagrodę.

Ostatni powód do dumy pojawił się całkiem niedawno, bowiem w 2019 roku Akademia Szwedzka wybrała Olgę Tokarczuk jako laureatkę literackiej Nagrody Nobla. Pisarka zdobyła tytuł dzięki powieści “Bieguni”.

Zima autorstwa marymarkevich - pl.freepik.com

Literacka Nagroda Nobla: najważniejsze informacje

Od 1901 r. do 2020 r. Literacka Nagroda Nobla wręczana została 112 razy (https://www.taniaksiazka.pl/t/literacka-nagroda-nobla). Wyróżnienie odebrało 116 osób. Najwięcej z nich pisało po angielsku, na drugim miejscu znaleźli się twórcy dzieł tworzonych w języku francuskim, zaś na trzecim – po niemiecku. W gronie laureatów literackiego Nobla jest obecnie pięciu Polaków: Henryk Sienkiewicz, Władysław Stanisław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska oraz Olga Tokarczuk. Co jeszcze warto wiedzieć o tym wyróżnieniu?

Krótka historia nagrody Literackiej Nagrody Nobla

Od samego początku istnienia nagród Nobla literatura znajdowała się wśród dziedzin, w których przyznawano to wyróżnienie. Oprócz niej były to jeszcze: chemia, fizyka, medycyna lub fizjologia oraz Pokojowa Nagroda Nobla. Na liście tej brakuje ekonomii. Ekonomiczny Nobel został ustanowiony i ufundowany w 1968 r. przez Bank Szwecji. Oficjalnie wyróżnienie to nosi nazwę „Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii”.

Zgodnie z intencją fundatora, Literacka Nagroda Nobla przyznawana miała być “najwybitniejsze dzieło o tendencjach idealistycznych” – przy czym chodziło tu raczej o dzieło w rozumieniu całokształtu twórczości, niż pojedynczy utwór. Kilkukrotnie zdarzyło się jednak, że w uzasadnieniu podaje się tytuł konkretnej publikacji. Miało to miejsce np. w przypadku Władysława Stanisława Reymonta (którego nagrodzono za wybitny epos narodowy, powieść “Chłopi”) czy niemieckiego pisarza Tomasza Manna (wyróżnienie przyznano mu przede wszystkim za wielką powieść “Buddenbrookowie”, która stała się klasyką współczesnej literatury, i której popularność nieustannie rośnie).

W latach 1904, 1917, 1966, 1974 literackiego Nobla otrzymały dwie osoby jednocześnie. W latach 1914, 1918, 1935 oraz 1940-43 nagrody nie przyznano.

Tryb przyznawania oraz wysokość nagród

Kandydaci do Literackiej Nagrody Nobla mogą być zgłaszani przez dokładnie określone grono osób. Tworzą je:

  • członkowie Akademii Szwedzkiej (w jej skład wchodzi 18 szwedzkich pisarzy, poetów, filologów i historyków; na członków Akademii wybierani są dożywotnio),
  • członkowie innych akademii i instytucji o podobnym charakterze,
  • laureaci literackiego Nobla z poprzednich lat,
  • przewodniczący stowarzyszeń odpowiedzialnych za twórczość literacką w poszczególnych krajach,
  • profesorowie literatury.

Nominacje do Nobla są tajne przez 50 lat.

Nazwiska kandydatów poddawane są stopniowej selekcji przez Komitet Noblowski (złożony z kilku członków Akademii Szwedzkiej), w proces ten na poszczególnych etapach włączają się również pozostali członkowie Akademii. Ostatecznego wyboru dokonuje cała Akademia Szwedzka.

Laureaci Nobla za dany rok ogłaszani są w pierwszym pełnym tygodniu października, każdej dziedzinie przypisany jest inny dzień. Literacką Nagrodę Nobla ogłasza się zawsze w czwartek. Jej wręczenie odbywa się podczas uroczystej gali odbywającej się 10 grudnia w Sztokholmie, w rocznicę śmierci fundatora nagrody. Laureat otrzymuje medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną w wysokości 9 mln koron szwedzkich (ok. 3,5 mln zł). Taką kwotę otrzymała w 2019 r. Olga Tokarczuk.

Zdjęcie utworzone przez marymarkevich - pl.freepik.com

Literacka Nagroda Nobla – czy znasz jej laureatów?

Informacja o przyznaniu Literackiej Nagrody Nobla co roku elektryzuje czytelników z całego świata. Co więcej – zainteresowani nazwiskiem laureata są nawet Ci, którzy po książki sięgają stosunkowo rzadko, lub których gust literacki raczej nie znajduje odbicia w twórczości osób, które dotychczas były nagradzane. Ranga, prestiż oraz popularności Nobla są jednak tak duże, że zdaniem wielu “wypada” zapoznać się z twórczością laureatów. Czy jednak po latach, kiedy mija swoisty hype, wyróżnieni autorzy i ich dzieła nadal wzbudzają zainteresowanie czytelników?

Zapomniani nobliści?

Patrząc z perspektywy polskojęzycznego czytelnika trudno oprzeć się wrażeniu, że wielu laureatów Literackiej Nagrody Nobla jest dziś kompletnie zapomnianych (przynajmniej w naszym kraju). Oczywiście, jest to odczucie bardzo subiektywne i być może wśród miłośników literatury skandynawskiej nazwiska takie jak Bjørnstjerne Bjørnson, Selma Lagerlöf, Karl Gjellerup czy Pär Lagerkvist są znane, popularne i co najważniejsze – czytane, jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że przeciętnemu czytelnikowi, nawet temu wyrobionemu, skandynawska literatura raczej kojarzy się z Henningiem Mankellem czy Stiegiem Larssonem. I nie oceniamy to wcale tego, czy to dobrze, czy źle.

Oczywiście ktoś mógłby powiedzieć, że pierwsi z wymienionych autorów są dziś mało znani, bo tworzyli stosunkowo dawno i trudno ich porównywać z autorami kryminałów, których publikacje wspomagane są przez potężną machinę marketingową. Wydaje się jednak, że to tylko część prawdy. W tym kontekście warto bowiem wspomnieć nazwisko norweskiej pisarki Sigrid Undset – laureatki Literackiej Nagrody Nobla z 1928 r., wyróżnionej za “niezapomniany opis skandynawskiego średniowiecza”. Oczywiście Undset to nie Camilla Läckberg, jednak jej “Krystyna, córka Lawransa” ma w Polsce niemałe grono czytelników. W bibliotekach ta książka raczej nie porasta kurzem, zaś na rynku stosunkowo niedawno pojawiło się jej kolejne wydanie.

Literatura egzotyczna?

Próbując odpowiedzieć na pytanie o znajomość twórczości (lub chociaż nazwisk) laureatów Literackiej Nagrody Nobla sięgnęliśmy po przykłady ze Skandynawii, ponieważ jest to stosunkowo dobry punkt odniesienia. Z jednej strony bowiem literatura ta nie jest tak popularna jak literatura anglo- czy francuskojęzyczna, z drugiej – nie tak egzotyczna z punktu widzenia polskiego czytelnika, jak dajmy na to twórczość autorów piszących po chińsku, arabsku czy nawet grecku. Bo jak dużo naszych rodaków kojarzy np. nazwisko Gao Xingjian (Nobel 2000), Nadżib Mahfuz (Nobel 1988) czy Odiseas Elitis (Nobel 1979)?

Co więc sprawia, że jednych autorów pamiętamy lepiej, a innym Nobel nie pomaga w przebiciu się do szerszej świadomości? To z pewnością temat na długą dyskusję. A czy to oznacza, że twórcy z mniejszą rozpoznawalnością i teoretycznie mniejszym potencjałem na jej zdobycie nie powinni być nagradzani? Chyba nikt na serio nie odpowiedziałby twierdząco na to pytanie.

Na zakończenie warto też wspomnieć, że wśród noblistów bardzo wielu jest popularnych, poczytnych, zaś ich dzieła stale goszczą w zestawieniach książek, które “należy znać”. Ta grupa to jednak z pewnością temat na oddzielny tekst. Podobnie jak grupa tych twórców, którzy również są cenieni przez czytelników i krytyków, ale Literackiej Nagrody Nobla nigdy nie zdobyli.

Zima zdjęcie utworzone przez marymarkevich - pl.freepik.com

Kopiowanie treści serwisu zabronione © 2020 Krótka historia nagrody